تاریخچه[ویرایش]

آنچه از تاریخ کهن ایران نمایان است منطقه فعلی قوچان است که توسط دلیران پارسی متمدن گردیده و به تشکیل امپراتوری یوئه چری می‌انجامد، جزو یکی از دولتهای مقتدر آن زمان بوده که نام دو هزار سال قبل آن آساآک یا آرسکا بوده و در طی دورانهای تاریخی مقر تمدن خبوشان نامیده می‌شد که در حال حاضر از آن به نام «قوچان قدیم» یاد می‌شود.[نیازمند منبع]

جمعیت و تقسیمات اداری کشوری[ویرایش]

شهر مرکزی قوچان در ۱۰ کیلومتری قوچان قدیم (شهر عتیق) واقع شده و فاصله آن تا مشهد حدود ۱۳۰ کیلومتر و تا باجگیران (مرز ایران و ترکمنستان) ۸۴ کیلومتر است و تا مرز کشور ترکمنستان (عشق آباد) ۱۱۸ کیلومتر می‌باشد و دارای دو بخش مهم: بخش مرکزی و بخش باجگیران است. جمعیت قوچان بر اساس سرشماری نفوس و مسکن در سال ۱۳۸۵، در شهر ۱۰۱۳۱۳ نفر و در روستا ۸۳۶۳۵ نفر بود. در حال حاضر جمعیت کل شهرستان قوچان ۱۸۶۲۰۲ نفر است. وسعت قوچان حدود ۵۲۳۴ کیلومتر مربع می‌باشد.[نیازمند منبع]

پراکندگی جمعیتی قوچان[ویرایش]

مردم قوچان به طور کلی به سه دسته فارس، ترک، کرد (کرمانج) تقسیم می‌شوند که اکثریت با فارس زبانان می‌باشد (حدود نیمی از جمعیت). تیره فارس زبانان بازمانده‌های اقوام پارتی ساکن این منطقه هستند و گویشی نزدیک به تاتی دارند. تیره ترکان شامل قوم بیات و قوم افشار می‌شوند که جندین قرن پیش از آناتولی به این منطقه کوچ کرده‌اند. تیره کرد یا کرمانج که شامل ایل‌های بزرگی چون ایل قاچکانلو، ظفرانلو، بیچرانلو و... می‌شوند، زمان شاه عباس یکم از حوالی کردستان ترکیه امروزی به منظور مقابله با ازبکان به این منطقه کوچانده شده‌اند. البته اقلیت‌هایی از ترکمن‌ها، ارمنی‌ها، مازنی‌ها، بلوچ‌ها، آذری‌ها و حتی اعراب در شهر وجود دارند.[نیازمند منبع]

جغرافیا[ویرایش]

موقعیت جغرافیایی[ویرایش]

قوچان یکی از شهرهای مرتفع شمال شرقی خراسان است، طول شرقی این شهر ۵۸ درجه و ۳۰ دقیقه عرض شمالی آن ۳۷ درجه و ۷ دقیقه است. این شهر را ارتفاعات اصلی البرز که تا هزارمسجد امتداد یافته و با رشته کوه دیگری تا شمال تبادکان ادامه دارد، محصور کرده‌است.[نیازمند منبع]

کوه‌ها[ویرایش]

کوه‌های معروف قوچان عبارتنداز: آق کمر، سنجربیگ، آسلمه، علی بلاغ در شمال و همچنین کوههای شاهداغی، امام داغ.

کوه‌های قوچان عموماً محل ییلاق دامداران است، در این کوه‌ها گون که از ساقه آن کتیرا استخراج می‌شود به حد وفور یافت می‌شود ویکی از منابع درآمد مردم و روانه شدن محققان گیاهان دارویی به کوههای مذکور می‌باشد.[نیازمند منبع]

رودها[ویرایش]

به دلیل وجود ارتفاعات هزارمسجد، آلاداغ و شاه جهان به سبب بارش فراوان برف و باران، منطقه قوچان دارای چشمه‌های فراوان و رودخانه‌های محلی است.

مهمترین رودخانه قوچان رود اترک است که از شرق قوچان یعنی از حوزه آبریز لاله رویان، یدک و الهیان سرچشمه گرفته و پس از تلاقی به آبهای رودخانه یادگار، عمارت و بادخور در نزدیکی قوچان در بستری تنگ جریان گرفته وپس ازگذشتن از فاروج و شیروان و مشروب ساختن قسمت عمده‌ای از آبادی‌های خود به سمت شمال بجنورد جاری می‌گردد و پس از مخلوط شدن با رودخانه‌های محلی وارد منطقه گرگان شده و مرز ایران و ترکمنستان را به عنوان مرز طبیعی تشکیل می‌دهد. این رودخانه در چات به رودخانه دیگری موسوم به سومبار می‌پیوندد و با شیبی ملایم به دریای خزر می‌ریزد. طول این رودخانه ۵۰۰ کیلومتر و عرض متوسط آن ۲۰ متر می‌باشد در تابستان اغلب کم‌آب و در بیشتر قسمت‌ها خشک می‌باشد.[نیازمند منبع]

رودخانه‌هایی که از قوچان سرچشمه گرفته وبه شهرهای دیگر جاری می‌شوند وبا مصرف دیگر کشاورزی می‌رسند عبارتنداز:

  • اترک، فرق، رشوانلو
  • رود استاد وخسرویه، داغیانی، چری، قره شاهوردی و رودخانه شارک و دوربادام که وارد خاک ترکمنستان می‌شود.

دیگر مکان‌های طبیعی[ویرایش]

قوچان با داشتن هوای معتدل و باغ‌های فراوان از جمله شهرهای ییلاقی خراسان محسوب می‌شود. ییلاقات معروف قوچان در خارج از حوزه شهری عبارت است از: منطقه حفاظت شده دربادام، روستای شمخال، منطقه حفاظت شده قرچغه، آبگرم شهر کهنه، آبشار و دره سراب، سد تبارک، روستای برسلان، روستای شارک.

پوشش جانوری[ویرایش]

گونه‌های مهم جانوری این منطقه قوچ و میش، کل و بز، گرگ، خوک، روباه، کبک، هما، سارگپه، خارپشت، عقاب طلایی، پایکا، خرگوش، خفاش، انواع مار، ماهی آزاد و شیرماهی و پلنگ ایرانی می‌باشد.[نیازمند منبع]

پوشش گیاهی[ویرایش]

گیاهانی چون ارس، زرشک و درمنه در این منظقه به وفور دیده می‌شود.

سراسر دره‌های این منطقه پوشیده از گیاهان مختلف می‌باشد که برای دامداران محل مطلوبی است، گیاهان دارویی این منطقه نیزعبارتند از: کتیرا، درمنه ترکی، شه تره، ترنجبین (که عرقیات گیاهی قوچان بهمین دلیل معروف است). نوع خاک این منطقه زراعی است و از جنس رسی شنی ـ شنی رسی ـ هوموسی و در بعضی نقاط سیاه می‌باشد. خاک نواحی کوهستانی شمال سیاه و از لحاظ کشاورزی بسیار مناسب است.[نیازمند منبع]

گیاهان روغنی قوچان

محصول نباتی روغنی قوچان درحال حاضر سویا، آفتابگردان، گلرنگ و گلزار است.

اقتصاد[ویرایش]

کارخانه‌ها و نواحی صنعتی[ویرایش]

در شهر ستان قوچان دو شهرک صنعتی موجود است که شهرک شماره یک در جاده بجنورد و شهرک شماره دو در بزرگراه قوچان-مشهد واقع شده‌است.

در سالهای اخیر کارخانه‌های مختلفی در قوچان به بهره برداری رسیده اند، مانند: مجتمع آساک دوچرخ، کاشی طوس، کارخانه صباح، اکسژن مشکات، شیرخشک، کارتن سازی، تولید قطعات هواپیما (هسا)، نورد (فولاد)، صنایع شیمیایی آساک، پادراتوس، قوچان سرما (تولید یخچال ویترینی و صنعتی) و چندین کارخانه صنایع تبدیلی و کشت و صنعت.

صادرات قوچان[ویرایش]

هم اکنون مهمترین صادرات قوچان کشمش، برگه زردآلو، شیره انگور می باشد که همه ساله در بسته‌های استاندارد شده به کشورهای خارجی صادر می‌گردد. البته از صادرات کاشی و سرامیک و دوچرخه و سایر تولیدات صنعتی نمی‌توان چشم پوشید.[نیازمند منبع]

کشاورزی[ویرایش]

شهرستان قوچان بواسطه وجود ارتفاعات و دره‌های متعدد و چشمه‌های فراوان از پوشش گیاهی متنوعی برخوردار است و در هر حوضه گیاهان خاصی وجود دارد، شقایق و لاله وحشی از گلهای فراوان کوهستانها و جلگه‌های قوچان است. گیاهانی با نامهای محلی مانند: چریش، زیانی گزی و کنگر محلی در کوهستانهای قوچان فراوان و مورد استفاده‌است.[نیازمند منبع]

در کوههای شمالی قوچان خصوصاً در منطقه حفاظت شده، قوچ، میش و بز کوهی یافت می‌شود. شهرستان قوچان بواسطه وجود ارتفاعات کوههای هزارمسجد، آلاداغ، شاه جهان در تابستان معتدل و در زمستان بسیار سرد است.

دره‌های کوههای این ناحیه پوشیده از نباتات مختلف بوده و برای دامداران محلی مطلوب است.

موقعیت کشاورزی قوچان بسیار مشهور بوده بطوریکه قوچان را «خمیرخانه» یا «انبار گندم خراسان» لقب داده بودند. در قوچان غلات بطور عمده گندم، جو، ذرت، عدس و گیاهانی از قبیل منداب، کنجد و گرچک بخوبی بعمل می‌آید. قوچان دارای تاکستانهای بسیار است و باغ‌هایی از قبیل زردآلو، گوجه، شفتالو، سیب و به در جای جای این شهر به وفور به چشم می‌خورد.[نیازمند منبع]

در این حوزه به منظور حفاظت باغات از سرمای زمستان معمولاً تاک‌ها را در پایان پاییز به زیر خاک می‌خوابانند و در اوایل بهار به محض جوانه زدن از خاک خارج می‌نمایند و همانگونه که در نشریه عمرانی منطقه خراسان آمده‌است قوچان از نظر کشاورزی و حاصلخیزی و همچنین از لحاظ محصول غله در بین شهرهای شمال خراسان از همه معروفتر می‌باشد. وسعت کل زمینهای قابل کشت ۲۶۶۷۸۵ هکتار و وسعت کشت آبیش ۱۵۷۵۵۸ هکتار است. سطح کل مراتع ۲۵۶۶۱۵ جمعیت شاغل در بخش کشاورزی به کل جمعیت ۴۱/۵ درصد و نسبت سطح زیر کشت به مساحت کاربری اراضی ۲۵ درصد دارای ۴۵ حلقه چاه عمیق و نیمه عمیق، ۱۴۰ رشته قنات دایر و ۱۱۶ چشمه سار و ۲۳ رود فصلی و دائمی است. ۹۵ درصد خاک از نوع شیرین و ۵ درصد خاک شور است. پوشش طبیعی این ناحیه حدود ۲۸۰/۰۰۰ هکتار است که شامل ۲۰ درصد مرتع و ۳ درصد جنگل و درختهای ارس و ۶۲ درصد زمینهای زراعتی است گندمهایی که در منطقه قوچان بعمل می‌آید عبارتند از انواع ارقام فرانسوی - الموت - بزستایا - کرج یک - روشن - سبلان - سرداری که بیشتر در مناطق کوهپایه کشت می‌شود.[نیازمند منبع]

در قوچان غلات به صورت آبی و دیم کشت می‌شود و محصول آن از لحاظ کمیت و کیفیت قابل توجه‌است. شهرستان با تنوع کشت زراعی ۲۹ نوع و تنوع باغات ۱۷ نوع، رتبه اول و دوم در کشت علوفه غلات، سیب زمینی، حبوبات و انگور و گردو را در استان داراست و در جمع تولید ردیف هفتم از شهرستانهای استان را دارد.[نیازمند منبع]

دامپروری[ویرایش]

گله داری و دامپروری از فعالیتهای مهم تولید مردم قوچان مخصوصاً ایل زعفرانلو و طوایف آن است. کیفیت بالای لبنیات قوچان (شیر، ماست خشک و انواع ماست، کشک، دوغ، کره، پنیر، روغن زرد یا حیوانی و …) حاصل توجه کشاورزان و دامداران این منطقه و مرهون مراتع سرسبز، گیاهان معطر و خوشبوی کوهساران است که به مصرف تغذیه گوسفندان و دامهای منطقه می‌رسد و بدین لحاظ لبنیات قوچان بسیار معروف است.[نیازمند منبع]

پرورش گوسفند کردی که مخلوطی از نژادهای کردی وگرگانی وبلوچی است درنواحی سرد سیرشمال خراسان بخصوص قوچان رایج است. گوسفند کردی نژادی گوشتی است و از نظر پروار کردن اهمیت دارد و این مهم از لبنیات گرفته تا فراورده‌های دیگر دامی منطقه محتاج توجه بیشتر و سرمایه گذاری صنعتی در این منطقه‌است.[نیازمند منبع]

صنایع دستی[ویرایش]

ازنظر صنایع دستی در شهر قوچان صنعت پوستین دوزی، نمد مالی و سفالگری رونق خاصی دارد، گلیم بافی و چاروق دوزی (نوعی کفش)، ساغری، گیوه و … هنوز معمول و متداول است.

زنان روستایی این شهر اغلب به بافتن قالی و قالیچه کردی که به اصطلاح محلی خرسک می‌گویند مشغولند. به طوریکه اخیراً تولید و فروش استاندارد با کیفیت مطلوب به منظور صادرات توسط کمیته صنایع جهاد کشاورزی و همچنین توجهات ویژه کمیته امداد امام به بافندگان محروم رونق خاصی پیدا کرده و از نظر رده بندی در سطح استان جزو بالاترین نوع بافت و در سطح کشور نیز شاخص می‌باشد.

دیگر صنایع دستی قوچان عبارتند از: کمخت، جاجیم بافی، عرقچین دوزی، جوراب بافی، دستکش پشمی، کیسه حمام، چوخه دوزی (گونه ای لباس مردانه از جنس برک (پشم نرم بز و گوسفند).[۲]

جای‌ها[ویرایش]

از جای‌های دیدنی شهر قوچان می‌توان به موزه مردم‌شناسی قوچان، آرامگاه بابا حسن در روستای خسرویه، مدرسه عوضیه یا مسجد جامع، روستای گوگان (زادگاه جعفر قلی زنگلی ملک الشعرای کرمانج)، آبگرم شهر کهنه، تپه چیلغانی، تپه زوباران، تپه فتح‌آباد (در ۵ کیلومتری شرق قوچان)، تپه نادری (مروارید تپه) در شمال شرقی قوچان، تپه یام (در شمال فاروجقلعه تپه (در ۱۵ کیلومتری قوچان) اشاره کرد. [۲]

موزه مردم‌شناسی قوچان[ویرایش]

موزه قوچان در سال ۱۳۸۵ به عنوان «موزه مردم‌شناسی» دوباره ساماندهی شد و از سوی شهرداری به اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری واگذار شد. این موزه که مساحتی در حدود ۳۰۰ متر مربع دارد اکنون شامل بخش‌های موسیقی سنتی، کُشتی چوخه، چاروق‌دوزی، گلیم بافی، مراسم ازدواج عشایر، آهنگری و گله داری است.[۳] اشیای تاریخی موزه قدیمی برداشته شده و به انبار میراث فرهنگی شهرستان منتقل شده‌اند.[۴]

 

دانشگاهها و مراکز آموزش عالی[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. Jump up «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰». معاونت برنامه ریزی استانداری خراسان جنوبی (به نقل از مرکز آمار ایران)، ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  2. Jump up to: ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ «آشنایی با جاذبه‌های گردشگری قوچان - خراسان شمالی». همشهری. بازبینی‌شده در ۲۸ ژوئیه ۲۰۱۳. 
  3. Jump up «موزه مردم شناسی قوچان». اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان. بازبینی‌شده در ۲۸ ژوئیه ۲۰۱۳. 
  4. Jump up «انتقال اشیای موزه قوچان به انبارها به علت مشکلات امنیتی». قدس آنلاین، ۱۳۹۲/۲/۲۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲۸ ژوئیه ۲۰۱۳. 
  5. Jump up http://www.qiet.ac.ir
  6. Jump up http://www.iauq.ac.ir
  7. Jump up http://www.pnughn.ac.ir
  8. Jump up http://www.uastq.ac.ir/Modules/HomePage.aspx
  9. Jump up http://www.mums.ac.ir/ch_ghochan/fa/College
  10. Jump up http://quchan-samacollege.ir
  11. Jump up http://www.hnq.ac.ir
  • حدادی، مسعود. قوچان از آدم تا امروز. ج. ۳. ویرایش دوم.